اگر اهل داستان کوتاه باشید، احتمال زیادی وجود دارد که حتی بدون دانستن نام اُ. هنری، با شیوهای که او در داستاننویسی مشهور کرد روبهرو شده باشید: داستانی ساده آغاز میشود، شخصیتها درگیر مسئلهای معمولی یا احساسی هستند و درست زمانی که تصور میکنید میدانید ماجرا قرار است چگونه تمام شود، اتفاقی میافتد که همهچیز را تغییر میدهد.
اُ. هنری (O. Henry) یکی از مشهورترین داستانکوتاهنویسان ادبیات آمریکا و استاد پایانهای غافلگیرکننده بود. داستانهای او معمولاً درباره آدمهای معمولیاند؛ کارمندان، زوجهای جوان، هنرمندان فقیر، دزدان، فروشندگان، مأموران پلیس و مردمی که در خیابانها و محلههای شلوغ شهر زندگی میکنند.
اما چیزی که داستانهای اُ. هنری را ماندگار کرده فقط غافلگیری انتهای آنها نیست. طنز، همدلی با انسانهای عادی، توجه به تناقضهای زندگی و نوعی نگاه گرم و گاهی تلخ به سرنوشت، مهمترین ویژگیهایی هستند که آثار او را بیش از یک قرن پس از مرگش همچنان خواندنی نگه داشتهاند.
نام واقعی اُ. هنری، ویلیام سیدنی پورتر (William Sydney Porter) بود. او در ۱۱ سپتامبر ۱۸۶۲ در شهر گرینزبورو در ایالت کارولینای شمالی آمریکا به دنیا آمد.
زندگی پورتر تقریباً به اندازه داستانهای خودش پر از اتفاق بود. او پیش از آنکه به یکی از مشهورترین نویسندگان داستان کوتاه آمریکا تبدیل شود، مشاغل مختلفی را تجربه کرد؛ از کار در داروخانه و مزرعه گرفته تا فعالیت در بانک و روزنامهنگاری.
همین زندگی متنوع باعث شد بعدها بتواند شخصیتهایی از طبقات و مشاغل گوناگون را با جزئیاتی باورپذیر وارد داستانهایش کند.
مادرش زمانی که ویلیام هنوز کودک بود درگذشت و پس از آن بخش زیادی از دوران کودکی خود را زیر نظر خانواده پدریاش گذراند. او از همان سالهای جوانی علاقه زیادی به مطالعه داشت و آثار کلاسیک مختلف را میخواند، اما مسیر زندگیاش در ابتدا شباهت چندانی به زندگی یک نویسنده حرفهای نداشت.
پورتر در نوجوانی در داروخانه عمویش کار کرد و در سال ۱۸۸۱ مدرک داروسازی گرفت. مدتی بعد به دلیل مشکلات جسمی و برای زندگی در آبوهوایی متفاوت، به ایالت تگزاس رفت.
او مدتی در یک مزرعه کار کرد و در همانجا با زندگی روستایی، کابویها و فضای جنوب و غرب آمریکا آشنا شد. این تجربهها بعدها در بعضی از نوشتههایش تأثیر گذاشتند.
پس از مدتی به شهر آستین رفت و مشاغل مختلفی را امتحان کرد. یکی از مهمترین آنها کار در First National Bank of Austin بود؛ شغلی که بعدها مسیر زندگی او را به شکلی غیرمنتظره تغییر داد.
در همین دوران با آتول استس (Athol Estes) آشنا شد و با او ازدواج کرد. حاصل این ازدواج دختری به نام مارگارت بود.
آتول نقش مهمی در زندگی پورتر داشت و او را به ادامه نوشتن تشویق میکرد.
پورتر از همان دوران فعالیت در آستین به نوشتن علاقه داشت. او هفتهنامهای طنز به نام The Rolling Stone راهاندازی کرد که در آن داستان، طنز، طراحی و مطالب مختلف منتشر میکرد.
این نشریه از نظر مالی موفق نبود و پس از مدتی تعطیل شد، اما تجربه مهمی برای پورتر محسوب میشد.
پس از آن برای روزنامه Houston Post کار کرد و ستونها و مطالب مختلفی نوشت. بخش مهمی از استعداد او در مشاهده آدمها در همین دوران شکل گرفت.
پورتر ساعتها در خیابانها، هتلها، کافهها و مکانهای عمومی مینشست و رفتار مردم را مشاهده میکرد. آدمهایی که میدید بعدها به شکل شخصیتهای داستانهایش ظاهر میشدند.
اما در همین زمان مشکلی از گذشته به سراغش آمد.
زمانی که پورتر در بانک کار میکرد، بینظمیهایی در حسابهای بانک کشف شد و او به اختلاس متهم شد.
درباره اینکه پورتر واقعاً مرتکب اختلاس شده بود یا قربانی سیستم حسابداری نامنظم بانک شده بود، میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد.
او پیش از محاکمه از آمریکا فرار کرد و مدتی در هندوراس زندگی کرد.
اما بیماری شدید همسرش باعث شد تصمیم بگیرد به آمریکا بازگردد. آتول در سال ۱۸۹۷ درگذشت و پورتر مدت کوتاهی پس از مرگ همسرش محاکمه شد.
در نهایت دادگاه او را مجرم شناخت و به چند سال زندان محکوم کرد.
این اتفاق، با وجود تلخی بسیار، به یکی از مهمترین نقاط عطف زندگی ادبی او تبدیل شد.
پورتر دوران زندان خود را در ندامتگاهی در ایالت اوهایو گذراند. به دلیل تجربهاش در داروسازی، در بیمارستان زندان مشغول به کار شد و نسبت به بسیاری از زندانیان شرایط مناسبتری برای مطالعه و نوشتن داشت.
او در همین دوران تعداد زیادی داستان نوشت و برای مجلات مختلف فرستاد. اما نمیخواست مخاطبان و ناشران بدانند نویسنده داستانها یک زندانی است. بنابراین آثار خود را با نامهای مستعار منتشر میکرد. یکی از این نامها O. Henry بود؛ نامی که بعدها به هویت ادبی همیشگی او تبدیل شد.
منشأ دقیق این نام مستعار هنوز کاملاً مشخص نیست و روایتهای مختلفی درباره آن وجود دارد. پس از آزادی از زندان در سال ۱۹۰۱، پورتر تصمیم گرفت زندگی تازهای آغاز کند.
در سال ۱۹۰۲ اُ. هنری به نیویورک رفت؛ شهری که مهمترین مرحله فعالیت ادبی او در آن آغاز شد. نیویورک در آغاز قرن بیستم شهری بزرگ، شلوغ و پر از مهاجران، فروشندگان، کارگران، هنرمندان و طبقه متوسط در حال گسترش بود و برای نویسندهای مثل اُ. هنری، این شهر معدن بیپایانی از شخصیت و داستان بود.
او بهخصوص به زندگی آدمهای معمولی علاقه داشت. بسیاری از داستانهایش در آپارتمانهای کوچک، رستورانها، خیابانهای منهتن، مغازهها و دفترهای کاری اتفاق میافتند.
اُ. هنری نیویورک را گاهی «بغداد مترو» مینامید؛ شهری که به نظر او در هر گوشهاش داستانی عجیب و غیرمنتظره جریان داشت.
در این دوره سرعت نویسندگی او بسیار بالا رفت. مجلات و روزنامهها مرتب از او داستان میخواستند و اُ. هنری به یکی از پرخوانندهترین نویسندگان داستان کوتاه آمریکا تبدیل شد.
گفته میشود او در مجموع حدود ۶۰۰ داستان کوتاه نوشته است.
مهمترین ویژگی داستانهای اُ. هنری بدون شک پایانهای غیرمنتظره آنهاست.
خواننده معمولاً تا بخش پایانی داستان تصور مشخصی از سرنوشت شخصیتها پیدا میکند، اما چند جمله آخر میتواند برداشت او را کاملاً تغییر دهد.
با این حال، اگر داستانهای اُ. هنری فقط به پایانهای غافلگیرکننده محدود میشدند، احتمالاً نمیتوانستند چنین جایگاه ماندگاری در ادبیات پیدا کنند.
یکی دیگر از ویژگیهای مهم آثار او توجه به انسانهای معمولی است.
قهرمانهای داستانهای اُ. هنری معمولاً افراد ثروتمند، قدرتمند یا استثنایی نیستند. آنها آدمهایی هستند که برای پرداخت اجاره خانه تلاش میکنند، عاشق میشوند، اشتباه میکنند، دروغ میگویند، فداکاری میکنند یا تلاش میکنند از شرایط سخت زندگی عبور کنند.
همین ویژگی باعث شده داستانهای او حتی امروز نیز قابل لمس باشند.
اُ. هنری طنز خاصی داشت. حتی زمانی که درباره فقر، شکست یا مشکلات جدی شخصیتهایش مینوشت، معمولاً رگههایی از شوخطبعی در روایت دیده میشد.
او همچنین عاشق بازی با کلمات، تشبیههای غیرمنتظره و توصیفهای طنزآمیز بود.
راوی در بسیاری از داستانهایش فقط یک ناظر بیطرف نیست؛ گاهی مستقیماً با خواننده صحبت میکند یا با لحنی کنایهآمیز درباره شخصیتها و اتفاقات نظر میدهد.
این شیوه باعث شده داستانهای او نوعی صمیمیت خاص داشته باشند؛ انگار کسی در کافهای نشسته و داستان عجیب یکی از آدمهای شهر را برای شما تعریف میکند.
از میان صدها داستانی که اُ. هنری نوشته، تعدادی از آثار او شهرت بسیار بیشتری پیدا کردهاند و امروز جزو نمونههای کلاسیک داستان کوتاه در ادبیات جهان به شمار میروند.
یکی از شناختهشدهترین آنها «هدیه مغان» (The Gift of the Magi) است؛ داستانی کوتاه درباره عشق، فداکاری و ارزش واقعی هدیه. این اثر به دلیل ساختار فشرده، احساسات انسانی و نحوه بازی نویسنده با انتظارات خواننده، به یکی از محبوبترین داستانهای او تبدیل شده است.
«آخرین برگ» (The Last Leaf) نیز یکی دیگر از داستانهای مشهور اُ. هنری است. فضای داستان در میان گروهی از هنرمندان نیویورکی شکل میگیرد و موضوعاتی مانند امید، دوستی و معنای هنر در آن اهمیت دارند. این داستان از احساسیترین آثار او به شمار میرود.
در «پس از بیست سال» (After Twenty Years)، اُ. هنری مسئله دوستی، گذر زمان و تغییر آدمها را بررسی میکند. داستان کوتاه است اما نشان میدهد چگونه یک موقعیت به ظاهر ساده میتواند به مسئلهای اخلاقی و انسانی تبدیل شود.
«باج رئیس سرخپوست» (The Ransom of Red Chief) از جنبه دیگری از توانایی اُ. هنری پرده برمیدارد: طنز. این اثر یکی از بامزهترین و بازیگوشانهترین داستانهای اوست و نشان میدهد نویسنده تا چه اندازه در وارونه کردن موقعیتهای آشنا مهارت داشت.
در «پلیس و سرود» (The Cop and the Anthem) نیز طنز و تلخی در کنار یکدیگر قرار میگیرند. داستان تصویری از زندگی حاشیهای در نیویورک ارائه میدهد و همزمان درباره انتخاب، سرنوشت و امکان تغییر صحبت میکند.
یکی از جذابیتهای اصلی خواندن این داستانها این است که بهتر است تا حد امکان بدون اطلاع از جزئیات پیرنگ یا پایان آنها سراغشان برویم؛ زیرا بخش بزرگی از تجربه ادبی آثار اُ. هنری به نحوه هدایت انتظار مخاطب وابسته است.
داستانهای اُ. هنری در مجموعههای مختلفی منتشر شدهاند. از مهمترین آنها میتوان به The Four Million اشاره کرد که در سال ۱۹۰۶ منتشر شد.
عنوان این مجموعه اشارهای به جمعیت حدود چهار میلیونی نیویورک آن زمان داشت.
در دورهای که برخی معتقد بودند فقط گروه کوچکی از ثروتمندان و افراد مشهور ارزش توجه دارند، اُ. هنری با انتخاب این عنوان میخواست بگوید هرکدام از میلیونها شهروند نیویورک میتوانند داستانی ارزشمند داشته باشند.
برخی دیگر از مجموعههای مشهور او عبارتاند از:
The Trimmed Lamp
Heart of the West
The Voice of the City
Roads of Destiny
Options.
هرکدام از این مجموعهها بخشی از جهان داستانی گسترده اُ. هنری را نشان میدهند؛ جهانی پر از آدمهایی که زندگیشان ممکن است عادی به نظر برسد اما همیشه حادثهای غیرمنتظره در انتظار آنهاست.
با وجود موفقیت ادبی، زندگی شخصی اُ. هنری در سالهای پایانی چندان آرام نبود. فشار زیاد برای نوشتن داستان، مشکلات مالی و مصرف زیاد الکل به سلامت او آسیب زد.او در سالهای آخر زندگی با بیماریهای مختلف روبهرو شد و سرانجام در ۵ ژوئن ۱۹۱۰ در نیویورک درگذشت.پورتر هنگام مرگ تنها ۴۷ سال داشت، اما در همین عمر نسبتاً کوتاه، صدها داستان نوشت و به یکی از مهمترین چهرههای تاریخ داستان کوتاه آمریکا تبدیل شد.
تأثیر اُ. هنری بر داستاننویسی بسیار گسترده بود.
پایانهای غافلگیرکننده چنان با نام او پیوند خوردند که در نقد ادبی گاهی از اصطلاح O. Henry ending برای توصیف پایانی استفاده میشود که در آخرین لحظه معنای داستان را تغییر میدهد.
نویسندگان بسیاری پس از او از چنین ساختاری استفاده کردند و این تکنیک بعدها وارد سینما و تلویزیون نیز شد.
با این حال، بعضی منتقدان معتقدند تکیه بیش از حد بر پایان غافلگیرکننده میتواند داستان را تبدیل به نوعی معما یا بازی کند.
اما بهترین آثار اُ. هنری نشان میدهند که قدرت داستانهای او صرفاً در غافلگیری نیست.
در بسیاری از داستانهایش، پایان غیرمنتظره تنها زمانی مؤثر است که خواننده پیش از آن با شخصیتها ارتباط برقرار کرده باشد. به همین دلیل احساس، طنز، شخصیتپردازی و شناخت دقیق نویسنده از زندگی شهری به اندازه ساختار داستان اهمیت دارند.
یکی از مهمترین دلایل جذابیت آثار اُ. هنری، انتخاب شخصیتهایی است که معمولاً در مرکز ادبیات رسمی قرار نمیگرفتند.
کارمندهای کمدرآمد، فروشندگان، هنرمندان تازهکار، زوجهای جوان، آدمهای تنها، مهاجران و حتی خلافکاران کوچک در داستانهای او حضور دارند.
اُ. هنری معمولاً شخصیتهایش را قضاوت نمیکند. حتی زمانی که کسی اشتباهی انجام میدهد یا قانونی را زیر پا میگذارد، نویسنده تلاش میکند انگیزهها، ضعفها و جنبه انسانی او را نشان دهد.
این نگاه باعث شده جهان آثار او سرشار از همدلی باشد.
نیویورک در داستانهای اُ. هنری نیز فقط یک پسزمینه نیست. شهر تقریباً به یک شخصیت تبدیل میشود؛ جایی که میلیونها انسان کنار یکدیگر زندگی میکنند و هر لحظه ممکن است دو زندگی کاملاً متفاوت برای لحظهای با هم برخورد کنند.
تصادف، اتفاق و برخوردهای غیرمنتظره بخش مهمی از ساختار آثار او را تشکیل میدهند.
در بسیاری از داستانهای اُ. هنری، شخصیتها برای رسیدن به هدفی مشخص تلاش میکنند، اما زندگی مسیری متفاوت پیش روی آنها قرار میدهد.
گاهی این تغییر مسیر طنزآمیز است و گاهی تلخ یا احساسی.
اُ. هنری علاقه زیادی به فاصله میان آنچه انسان انتظار دارد و آنچه واقعاً اتفاق میافتد داشت.
همین فاصله منبع اصلی بسیاری از غافلگیریهای داستانهای اوست.
اما پشت این بازی روایی، نگاه خاصی به زندگی وجود دارد: انسان همیشه کنترل کاملی بر اتفاقات ندارد و گاهی یک تصادف کوچک میتواند معنای یک تصمیم یا حتی مسیر یک زندگی را تغییر دهد.
بیش از یک قرن از مرگ اُ. هنری گذشته است، اما بسیاری از داستانهای او هنوز تازه به نظر میرسند.
یکی از دلایل این ماندگاری آن است که موضوع اصلی داستانهایش انسان است.
فقر، عشق، دوستی، امید، فداکاری، اشتباه، تصادف و تلاش برای ساختن زندگی بهتر موضوعاتی نیستند که متعلق به دوره خاصی باشند.
شخصیتهای اُ. هنری معمولاً انسانهای بزرگی نیستند که تاریخ را تغییر دهند. آنها آدمهایی هستند که شاید در نگاه اول حتی توجه ما را جلب نکنند.
اما او نشان میدهد در زندگی همین آدمهای معمولی میتوان داستانهایی بزرگ پیدا کرد.
از طرف دیگر، کوتاهی بسیاری از آثار او باعث شده داستانهایش حتی برای مخاطبی که عادت چندانی به خواندن ادبیات کلاسیک ندارد، نقطه شروع خوبی باشند.
داستانها اغلب با یک موقعیت ساده آغاز میشوند، خیلی سریع شخصیت و مسئله اصلی را معرفی میکنند و بدون توضیحات طولانی خواننده را وارد ماجرا میکنند.
شاید مهمترین میراث اُ. هنری نیز همین نگاه باشد: اینکه پشت هر پنجره، در هر خیابان و در زندگی هر انسان معمولی، داستانی وجود دارد که ارزش شنیدن دارد.
و البته در جهان اُ. هنری بهتر است هیچوقت مطمئن نباشیم که پایان داستان را از قبل فهمیدهایم.
