نقد فیلم Clayface؛ پشت چهرهٔ هیولا چه کسی پنهان است؟

مت هیگن می‌خواهد دوباره سر کار برگردد. برای بازیگری که آینده‌اش به چهره‌اش گره خورده، این خواسته پس از یک حمله خشونت‌آمیز تقریباً ناممکن شده است. درمانی آزمایشی به او وعده می‌دهد صورتش را پس بگیرد؛ اما همان درمان، قدرتی به او می‌دهد که از بازگشت به زندگی قبلی وسوسه‌انگیزتر است: می‌تواند ظاهر دیگران را تصاحب کند.

در «کلی‌فیس» (Clayface)، ساخته جیمز واتکینز، بازسازی چهره به داستان انتقام راه می‌برد. جذابیت ماجرا در همین جابه‌جایی است. مردی که می‌خواست دیگران دوباره او را ببینند، حالا می‌تواند خودش را پشت صورت هر کسی پنهان کند. این توانایی، مسئله‌ای دشوارتر از ازدست‌رفتن زیبایی پیش می‌کشد: رنجی که به مت تحمیل شده، تا کجا همدلی ما را با انتخاب‌های بعدی او حفظ می‌کند؟

داستان فیلم Clayface؛ بازگشت به زندگی به چه قیمتی؟

بر اساس داستانی که نقدهای منتشرشده شرح می‌دهند، مت هیگن با بازی تام ریس هریس، بازیگری در آستانه موفقیت بزرگ است. رابطه او با زنی که به یک تبهکار گاتهام نزدیک است، به حمله‌ای منتهی می‌شود که چهره‌اش را به‌شدت آسیب می‌زند. سپس حلقه آدم‌هایی که موفقیت او را احاطه کرده بودند، از هم می‌پاشد.

مت برای ترمیم آسیب‌هایش به دکتر کیتلین کور، با بازی نائومی اکی، پناه می‌برد. درمان آزمایشی او ابتدا امیدبخش است، اما عوارضش بدن مت را از کنترل خارج می‌کند. امکان تغییر شکل، راه بازگشت را به مسیر خطرناک‌تری بدل می‌سازد. معرفی رسمی برادران وارنر نیز داستان را سقوط یک ستاره رو به رشد به هیولایی انتقام‌جو توصیف می‌کند.

چهره‌ای که هم شغل است، هم جایگاه اجتماعی

برای فهم گرفتاری مت، باید میان خواستنِ زیبایی و خواستنِ زندگی قبلی تفاوت گذاشت. ظاهر او ابزار کارش هم هست. از این زاویه، تصمیمش برای پذیرفتن درمانی پرخطر، صرفاً خودشیفتگی یک ستاره نیست؛ تلاشی است برای بازگرفتن آینده‌ای که ناگهان از دسترس خارج شده است.

اما همین پیوند، وابستگی او را هم آشکار می‌کند. برایان تالریکو در نقدش به بازگشت متِ درمان‌شده به فرش قرمز اشاره می‌کند و معتقد است فیلم پیامد معنایی این بازگشت را به‌اندازه کافی دنبال نمی‌کند. این مصداق، تفاوت ترمیم صورت و تغییر زندگی را روشن می‌سازد: بازگشت به همان جایی که ارزش مت را با ظاهرش می‌سنجید، او را از وابستگی به آن نگاه آزاد نمی‌کند.

این مسیر با بحثی که در نقد فیلم «ماده» در قضیه درباره بدن و فشار صنعت سرگرمی مطرح کرده‌ایم، تلاقی دارد. این‌جا هم بدن، محل تلاش برای حفظ جایگاه می‌شود. تفاوت مهم در مقدمه Clayface این است که مت از ترمیم چهره به توانایی گرفتن چهره دیگران می‌رسد؛ دیگر فقط پذیرش خودش در میان نیست، امکان فریب‌دادن نگاه دیگران هم به قدرت او اضافه می‌شود.

وحشت جسمانی؛ وقتی بدن دیگر پناهگاه نیست

درمان مت، قراردادی هراس‌آور با بدن می‌سازد: چیزی که قرار بود آسیب را برطرف کند، خودش به سرچشمه ناامنی تبدیل می‌شود. او برای پس‌گرفتن کنترل به پزشک مراجعه کرده، اما اکنون حتی نمی‌تواند به ثبات صورتش اعتماد کند. قدرت تغییر شکل از بیرون شگفت‌انگیز است؛ برای صاحب همان بدن، می‌تواند ادامه ازدست‌دادن اختیار باشد.

این تفاوت، اهمیت وحشت جسمانی را در ایده Clayface توضیح می‌دهد. تهدید فقط مهاجمی در خیابان یا دشمنی در گاتهام نیست. بدن مت، که باید او را از جهان بیرون جدا کند، خودش مرز قابل اعتمادی ندارد. صورت هم در مرکز این ناامنی است؛ همان بخشی از بدن که دیگران با آن او را می‌شناسند و او نیز با دیدنش خود را بازمی‌یابد.

فرانک شک در هالیوود ریپورتر از تأثیر گریم و جلوه‌های عملی در کنار جلوه‌های رایانه‌ای استقبال می‌کند. دیوید موریکان در یورونیوز نیز قدرت تصاویر جسمانی را می‌پذیرد، اما معتقد است پرداخت داستان به همان اندازه اثرگذار نیست. این هم‌پوشانی محدود میان دو داوری متفاوت، نکته مفیدی دارد: می‌توان در برابر شکل یک دگرگونی واکنش نشان داد، بی‌آنکه سرنوشت صاحب آن بدن به همان اندازه درگیرمان کند.

در خوانش این مقاله، اهمیت بدن مت به ارتباطش با خواسته او بستگی دارد. خراب‌شدن صورت، فقط یک تصویر آزاردهنده نیست؛ تهدیدِ دوباره همان چیزی است که مت امیدوار بود درمان آن را حل کرده باشد. هرچه این ارتباط روشن‌تر بماند، تغییر شکل وزن عاطفی بیشتری دارد. اگر از خواسته شخصیت جدا شود، ابتکار جلوه‌ها جای درام را می‌گیرد و ترس از «چه بر سر او می‌آید» به کنجکاوی درباره «چه شکل تازه‌ای پیدا می‌کند» محدود می‌شود.

بازیگری که می‌تواند هر کسی باشد

انتخاب شغل مت، به قدرت تغییر شکل معنایی مضاعف می‌دهد. بازیگر معمولاً باید با همان بدن و چهره، آدم دیگری را باورپذیر کند. مت می‌تواند خودِ ظاهر را عوض کند. حالا فاصله میان نقش و هویت، از قرارداد نمایش بیرون آمده و به امکانی واقعی در جهان داستان تبدیل شده است.

ویلیام بیبیانی در TheWrap یکی از فرصت‌های ازدست‌رفته فیلم را دقیقاً همین‌جا می‌بیند: به نظر او، روایت بیشتر با وسواس مت نسبت به ظاهرش کار دارد تا شناخت او به‌عنوان یک هنرمند. اهمیت این ایراد در آن است که «ستاره بودن» و «بازیگر بودن» دو نیاز متفاوت‌اند؛ از دست دادن تحسین دیگران با ناتوانی در انجام کاری که دوستش داریم، یک تجربه نیست.

اگر مت را فقط به‌واسطه صورتش بشناسیم، تغییر شکل او بیشتر به ابزاری برای پیشبرد انتقام تبدیل می‌شود. شناخت رابطه‌اش با بازیگری می‌توانست لایه دیگری بسازد: آدمی که حالا قادر است هر کسی باشد، از خودش چه چیزی نگه می‌دارد؟ این معیار، کمک می‌کند توانایی کمیکی شخصیت را از ظرفیت دراماتیک آن جدا کنیم؛ قدرت تغییر شکل وقتی به شخصیت‌پردازی کمک می‌کند که میان نقش‌های تازه و میل قدیمی مت به دیده‌شدن رابطه برقرار کند.

در این قدرت، تناقضی تلخ هم هست. مت برای پس‌گرفتن جایگاه خودش تلاش می‌کند، درحالی‌که توانایی تازه‌اش اجازه می‌دهد جای دیگران بنشیند. دیده‌شدن به‌عنوان خودش، با موفق‌شدن در پنهان‌کردن خودش یکی نیست. انتقام ممکن است به او حس تسلط بدهد، اما از این تناقض بیرونش نمی‌آورد. مسئله هویت زمانی ملموس می‌شود که این دو میل با هم برخورد کنند: نیاز به شناخته‌شدن و امتیاز ناشناس‌ماندن.

همدلی با مت، مجوز انتقام نیست

بدترین اتفاق ممکن می‌تواند برای کسی رخ بدهد، بی‌آنکه رفتار بعدی او را موجه کند. Clayface روی همین فاصله امکان درام پیدا می‌کند. علت خشم مت قابل فهم است؛ آنچه باید در روایت ساخته شود، نسبت این خشم با تصمیم‌هایی است که خودش می‌گیرد.

اختلاف نقدها درباره این گذار، معنادار است. برایان تالریکو در RogerEbert.com معتقد است فیلم میان انگیزه‌های مت و نوع احساسی که باید نسبت به او داشته باشیم، انسجام کافی برقرار نمی‌کند. در مقابل، جیک کول در Slant همراه‌کردن اولیه مخاطب با انتقام و سپس تغییر این همراهی را انتخابی مؤثر می‌داند.

این دو داوری، دو توقع متفاوت از داستان را هم نشان می‌دهند. در خوانش اول، تغییر موضع مخاطب باید از شناخت روشن‌تر شخصیت حاصل شود. در خوانش دوم، گرفتارشدن مخاطب در لذت انتقام و سپس پس‌زدن آن، خودش بخشی از تجربه است. پرسش تعیین‌کننده این است که آیا فاصله گرفتن از مت، نتیجه فهمیدن اوست یا فقط نتیجه شدیدتر شدن خشونت.

بحث نقد «فرانکنشتاین» قضیه درباره قربانی و مسئولیت از همین جهت مسیر مطالعه مرتبطی است. شنیدن رنج یک موجود طردشده، ضرورت دارد؛ اما برای سنجیدن رفتار او کافی نیست. در مورد مت هم می‌توان هم‌زمان حق او برای عدالت را به رسمیت شناخت و اختیارش برای آسیب‌زدن به دیگران را زیر سؤال برد. داستانی که این دو را از هم باز کند، به پیچیدگی اخلاقی می‌رسد؛ داستانی که یکی را جای دیگری بنشاند، به توجیه خشونت نزدیک می‌شود.

در عمل، همراهی با یک شخصیت همیشه به معنای پذیرفتن استدلال او نیست. روایت می‌تواند ما را نزدیک خشم مت نگه دارد و هم‌زمان فاصله‌ای برای قضاوت باقی بگذارد. مرز باریک همین‌جاست: اگر فقط تحقیرشدن او را ببینیم، خشونتش ممکن است به جبران خوشایند آن تحقیر تبدیل شود. اگر فقط هیولای انتقام‌جو را ببینیم، رنج آغازینش به توضیحی مصرف‌شده برای راه‌انداختن داستان تقلیل پیدا می‌کند. حفظ هر دو سوی این رابطه، همان کاری است که اختلاف منتقدان درباره موفقیتش شکل گرفته است.

دکتر کور؛ درمانگر یا آخرین امید مت؟

رابطه مت و کیتلین، امکان دیگری برای سنجیدن این تحول فراهم می‌کند. مت برای بازسازی بدنش به او وابسته است. همین وضعیت می‌تواند سپاسگزاری، نیاز و کشش عاطفی را در هم بیامیزد؛ پذیرفته‌شدن از سوی کسی که امید بازگشت را به تو داده، لزوماً همان شناخت متقابل نیست.

شک بازی هریس و نزدیکی تدریجی مت و پزشکش را از عوامل مؤثر در بار عاطفی فیلم می‌داند. موریکان این مسیر عاشقانه را تحمیلی‌تر ارزیابی می‌کند و پرداخت شخصیت‌ها را عقب‌تر از ظرفیت وحشت جسمانی می‌بیند.

معیار مفید برای خواندن این رابطه، میزان تأثیر آن بر انتخاب‌های مت است. اگر نزدیکی به کیتلین امکان پذیرفتن زندگی متفاوتی را پیش روی او بگذارد، درمان از ترمیم صورت فراتر می‌رود. اگر مت فقط او را وسیله بازگرفتن زندگی ازدست‌رفته ببیند، وابستگی‌اش شکل تازه‌ای پیدا کرده است. تفاوت این دو، به رابطه کارکرد می‌دهد؛ صرفِ حضور یک خط عاشقانه، پیچیدگی شخصیت را تضمین نمی‌کند.

از همین زاویه، نجات‌دادن و دوست‌داشتن را هم نباید یکی گرفت. کمک کیتلین، حتی اگر تمام امید مت به آن گره خورده باشد، برای او تعهد عاطفی ایجاد نمی‌کند. در چارچوب این خوانش، رابطه وقتی به مسئله انتقام وصل می‌شود که میل به بازپس‌گرفتن زندگی، به انتظارِ دراختیارداشتن دیگری نزدیک شود. مت باید بتواند میان نیازی که به یک نفر دارد و حقی که بر زندگی آن فرد تصور می‌کند، فاصله بگذارد. این پرسش از شرح رابطه فراتر می‌رود و به هسته اخلاقی همان قدرت تغییر شکل بازمی‌گردد: مرز میان خواسته من و استقلال دیگری کجاست؟

فیلمنامه؛ توضیح‌دادن رنج با ساختن شخصیت فرق دارد

یکی از نکته‌های مشخص نقد کول، ناهماهنگی میان پیشروی سریع مقدمه و دیالوگ‌هایی است که به نظر او اطلاعات آشکار تصویر را دوباره توضیح می‌دهند. این ایراد به شمار اتفاق‌ها محدود نیست. ممکن است داستان پی‌درپی جلو برود، اما شناخت ما از شخصیت در همان نقطه بماند؛ چون هر گفت‌وگوی تازه فقط چیزی را تکرار می‌کند که پیش‌تر درباره رنج یا خواسته او فهمیده‌ایم.

در داستان مت، توضیح‌دادن اینکه چهره و شغلش را از دست داده، مرحله اول است. مرحله بعد باید تفاوت انتخاب‌هایش را آشکار کند. پذیرفتن درمان و استفاده از قدرت برای انتقام، از یک جنس نیستند؛ اولی از ضرورت ترمیم آغاز می‌شود و دومی پای تصمیم درباره دیگران را به میان می‌آورد. اگر همه این تصمیم‌ها فقط با «او عصبانی است» توضیح داده شوند، مسیر شخصیت کوتاه‌تر از دامنه اتفاق‌هایش باقی می‌ماند.

از کنار هم گذاشتن ایراد بیبیانی به شناخت هنرمند و ایراد کول به دیالوگ‌ها، می‌توان یک مسئله مشترک استخراج کرد: اطلاعات درباره مت باید به شناخت او تبدیل شوند. گفتن اینکه بازیگر است، جای نشان‌دادن رابطه‌اش با بازیگری را نمی‌گیرد؛ اعلام خشم او نیز جای ساختن منطق تصمیم‌هایش را پر نمی‌کند. این برداشت نشان می‌دهد چرا داشتن پیشینه‌ای تراژیک، به‌تنهایی پاسخ مسئله شخصیت‌پردازی نیست. گذشته مت علت زخم‌های او را روشن می‌کند؛ انتخاب‌هایش باید آدمی را که با آن زخم‌ها زندگی می‌کند، به ما بشناسانند.

در مقابل، خوانش مثبت شک بر کارکرد عاطفی بازی هریس و رابطه مت با کور تکیه دارد. بنابراین اختلاف صرفاً بر سر وجود یا نبود یک ایده نیست؛ بر سر این است که اجرای بازیگر و رابطه‌ها تا چه اندازه می‌توانند فاصله میان اطلاعات فیلمنامه و احساس مخاطب را پر کنند. همین تفاوت، دلیل بهتری برای خواندن نقدهاست تا کنار هم چیدن نمره‌هایشان.

گاتهام؛ شهری برای ساختن هیولا

گاتهام در این قصه، پیش از ورود یک ناجی مطرح می‌شود: شهری که مت در آن آسیب می‌بیند و به دنبال راه جبران می‌گردد. این موقعیت اجازه می‌دهد مسئله شهر را از جایگاه کسی ببینیم که به حمایت نیاز دارد. به همین دلیل، استقلال روایت از محوریت بتمن می‌تواند انتخابی متناسب با موضوع باشد.

واتکینز در گفت‌وگو با سایت رسمی DC از تضاد آگاهانه میان روشنایی و امید Coast City و فضای مسلط و فاسد گاتهام می‌گوید. او همچنین از رجوع به سینمای اکسپرسیونیستی آلمان و ساختمان‌هایی حرف می‌زند که انسان را در مقیاس شهر کوچک می‌کنند. این توضیح، قصد طراحی را روشن می‌کند؛ موفقیت نتیجه همچنان موضوع داوری است.

کول فضای گاتهام را از نقاط قوت فیلم می‌داند، درحالی‌که تالریکو آن را فاقد تنش بصری کافی ارزیابی می‌کند. برای این داستان، مسئله فراتر از زیبایی ساختمان‌هاست: شهر باید توضیح بدهد مت چرا راه‌های عادی جبران را ناکارآمد می‌بیند، بی‌آنکه تصمیم او برای انتقام را اجتناب‌ناپذیر جلوه دهد. محیط می‌تواند فشار وارد کند؛ مسئولیت انتخاب همچنان با شخصیت است.

Clayface برای چه تماشاگری مناسب است؟

بر مبنای نقدهای خوانده‌شده، علاقه‌مندان به فیلم‌های هیولایی و وحشتِ تغییر شکل بدن، دلیل روشن‌تری برای توجه به Clayface دارند. تعلق فیلم به دی‌سی نباید انتظار یک ماجرای ابرقهرمانی خانوادگی بسازد؛ درجه‌بندی R و محوریت آسیب جسمانی در انتخاب مخاطب اهمیت دارند. داستان آغاز مت هم بدون دانش مفصل از کمیک‌ها قابل دنبال‌کردن است.

برای کسی که بیش از شوک جسمانی، دنبال درامی منسجم درباره هویت و مسئولیت است، اختلاف منتقدان باید بخشی از انتظار تماشا باشد. تحسین جلوه‌ها یا بازی یک بازیگر، به‌تنهایی پاسخ پرسش‌های شخصیت‌پردازی نیست؛ همان‌طور که ضعف احتمالی فیلمنامه هم تمام ارزش یک تجربه ژانری را از بین نمی‌برد.

مت در آغاز می‌خواهد آنچه از او گرفته‌اند پس بگیرد. قدرت تازه‌اش اما اجازه می‌دهد از دیگران هم چیزی بگیرد. اهمیت داستان در فاصله همین دو خواسته است: بازگشت حق، و میل به تصاحب. چهره او هرقدر تغییر کند، این مرز را باید در انتخاب‌هایش جست‌وجو کرد.

یادداشت تحریریه: این مقاله تحلیل پژوهشی بر پایه اطلاعات رسمی و نقدهای منتشرشده است؛ نسخه کامل فیلم برای نگارش آن تماشا نشده است.