«خواب زمستانی» درباره آدمهایی است که زیاد حرف میزنند؛ درباره اخلاق، مسئولیت، فرهنگ، فقر و درستکاری. اما هرچه بیشتر حرف میزنند، فاصله میان تصویری که از خودشان ساختهاند و رفتاری که با دیگران دارند، آشکارتر میشود.
نوری بیلگه جیلان در Winter Sleep بیش از سه ساعت وقت میگذارد تا همین فاصله را بشکافد. مرکز این جهان آیدین است؛ بازیگر سابق، نویسنده و مالک هتلی در کاپادوکیه که خودش را متعلق به جهان فرهنگ و روشنفکری میداند. در کنار او نهال، همسر جوانش، و نجلا، خواهرش، هرکدام به شکلی این تصویر را به چالش میکشند.
فیلم در سال ۲۰۱۴ ساخته شد و همان سال نخل طلای جشنواره کن را گرفت. فیلمنامه را نوری بیلگه جیلان و ابرو جیلان نوشتهاند.
اما برای فهمیدن اینکه چرا فیلم اینقدر درگیر خودفریبی، قضاوت اخلاقی و پیچیدگی روابط انسانی است، باید کمی از سینما فاصله بگیریم و سراغ آنتون چخوف برویم.
هشدار اسپویل: در ادامه بخشهای مهمی از داستان و پایان فیلم بررسی میشود.
آیدین صاحب هتلی در کاپادوکیه است و همراه همسرش نهال و خواهرش نجلا زندگی میکند. با شروع زمستان، فضای بیرون سردتر میشود و تنشهای داخل هتل نیز آرامآرام بالا میگیرد.
یکی از اتفاقهای مهم داستان وقتی رخ میدهد که پسر خانواده یکی از مستأجران آیدین سنگی به شیشه ماشین او میزند. حادثهای کوچک که خیلی زود شکافهای بزرگتری را آشکار میکند: رابطه مالک و مستأجر، فقر، غرور، تحقیر و فاصله طبقاتی.
از همین نقطه، Winter Sleep کمکم نشان میدهد مسئلهاش فقط یک دعوای خانوادگی یا اختلاف مالی نیست. مسئله مهمتر این است که آدمها خودشان و دیگران را چگونه میبینند و قدرت چه نقشی در این دیدن دارد.
نام آیدین تصادفی انتخاب نشده است.
جیلان گفته واژه Aydın در زبان ترکی به معنی «روشنفکر» است و این نام را آگاهانه برای شخصیت اصلی انتخاب کردهاند. او آیدین را نمونهای آشنا از روشنفکر مدرن ترکیه توصیف میکند و به فاصله میان او و مردم فقیر روستا اشاره دارد.
آیدین بازیگر سابق است، مینویسد، به فرهنگ علاقه دارد و خودش را صرفاً یک مالک ثروتمند نمیبیند. هویت او تا حد زیادی با فرهنگ، هنر و فکر گره خورده است.
و همین موضوع شخصیتش را پیچیدهتر میکند.
مسئله این نیست که هرآنچه آیدین درباره خودش فکر میکند دروغ است. او در بسیاری از موقعیتها منطقی حرف میزند و حتی بخشی از استدلالهایش قابلدفاعاند.
اما شناختن جهان الزاماً به معنای شناختن خود نیست.
آیدین میتواند درباره اخلاق و مسئولیت حرف بزند، اما همیشه اثر رفتار خودش بر دیگران را با همان وضوح نمیبیند.
از این زاویه، Winter Sleep کمتر شبیه دادگاهی برای محکوم کردن آیدین است و بیشتر شبیه مطالعهای درباره فاصله میان دو تصویر:
تصویری که از خودمان داریم، و تصویری که رفتارمان در ذهن دیگران میسازد.
گفتوگو در Winter Sleep فقط ابزاری برای انتقال اطلاعات نیست. خود حرف زدن یکی از میدانهای اصلی قدرت است.
جیلان درباره فیلم توضیح داده که به دنبال زبانی ادبیتر بوده و او و ابرو جیلان بارها دیالوگهای فیلم را بازنویسی کردهاند.
در همین گفتوگوها، آیدین اغلب تلاش میکند تعریف خودش از یک موقعیت را تثبیت کند؛ کسی که بهتر استدلال میکند، واژههای دقیقتری دارد و معمولاً میخواهد «حرف آخر» را بزند.
این نکته کمک میکند دعواهای فیلم را فقط اختلاف نظر نبینیم.
آدمها در بسیاری از صحنهها فقط نمیگویند چه فکر میکنند؛ تلاش میکنند تعیین کنند واقعیت چیست.
من منطقیام.
تو احساساتی هستی.
من خیرت را میخواهم.
تو قدرش را نمیدانی.
اینجاست که زبان از ابزار ارتباط، آرامآرام تبدیل به ابزار قدرت میشود.
توانایی خوب حرف زدن آیدین برای او مزیت بزرگی است، اما همان توانایی میتواند تبدیل به سپری شود که اجازه ندهد مجبور شود بعضی چیزها را درباره خودش ببیند.
این فشار فقط در دیالوگها نیست.
فرم فیلم همان تنشی را که میان شخصیتها وجود دارد، در فضا هم بازتولید میکند.
هتل در ظاهر گرم و امن است، اما هرچه روابط پیچیدهتر میشوند، اتاقها بستهتر و خفهکنندهتر به نظر میرسند.
جیلان درباره Winter Sleep گفته بود که میخواسته فرم بصری فیلم نسبتاً خنثی و طبیعی به نظر برسد و کمتر خودش را به رخ بکشد. در گفتوگوهای طولانی هم اغلب اجازه میدهد زمان واقعاً احساس شود.
جالبتر اینکه این ظاهر طبیعی الزاماً محصول نور طبیعی نیست. گوکهان تیریاکی، مدیر فیلمبرداری فیلم، توضیح داده بخش مهمی از فضای داخلی در استودیو ساخته شده و نور آن طراحی شده است.
یعنی با فضایی طرفیم که کاملاً ساخته شده، اما قرار نیست ساختهشده به نظر برسد.
این تناقض با خود شخصیتها هم همخوانی عجیبی دارد: آدمهایی که تصویری دقیق و منظم از خودشان ساختهاند و دوست دارند دیگران همان تصویر را باور کنند.
ماجرای سنگ یکی از مهمترین راههای ورود فیلم به مسئله طبقه است.
برای آیدین، مالکیت بخشی عادی از زندگی اقتصادی اوست. اما برای خانوادهای که زیر فشار بدهی و اجاره قرار گرفته، همان رابطه معنای کاملاً متفاوتی پیدا میکند.
جیلان هم به فاصله زیاد میان آیدین و مردم فقیر روستا اشاره کرده است.
با این حال فیلم این وضعیت را به فرمول ساده «ثروتمند بد، فقیر خوب» تقلیل نمیدهد.
مسئله پیچیدهتر است:
قدرت اقتصادی چه اثری روی رابطه اخلاقی آدمها میگذارد؟
وقتی یک طرف همیشه امکان انتخاب بیشتری دارد، حتی کارهای خیرخواهانه هم میتوانند معنایی دوگانه پیدا کنند.
و همین مسئله ما را به نهال میرساند.
نهال در نگاه اول میتواند نقطه مقابل آیدین به نظر برسد.
او از زندگی در سایه آیدین ناراضی است، میخواهد استقلال بیشتری داشته باشد و در فعالیتهای خیریه مشارکت میکند.
اما فیلم اجازه نمیدهد خیلی راحت او را به «وجدان پاک» داستان تبدیل کنیم.
یکی از مهمترین موقعیتهای فیلم وقتی شکل میگیرد که نهال برای کمک مالی سراغ خانواده مستأجر میرود.
در ادامه، کمک او با واکنشی تحقیرآمیز و دردناک روبهرو میشود؛ پول پذیرفته نمیشود و صحنه نشان میدهد چیزی که از نگاه یک نفر «کمک» است، ممکن است برای دیگری شکل دیگری از یادآوری نابرابری باشد.
از اینجا میتوان به یک خوانش مهم رسید:
نیت خوب بهتنهایی کافی نیست.
آدم ممکن است واقعاً بخواهد کمک کند، اما طرف مقابل این کمک را در زمینهای از تحقیر، وابستگی یا تفاوت طبقاتی تجربه کند.
بنابراین سؤال فیلم فقط این نیست:
«آیا نهال کار خوبی انجام میدهد؟»
سؤال عمیقتر این است:
«کار خوب وقتی از دل یک رابطه نابرابر بیرون میآید، برای طرف مقابل چه معنایی پیدا میکند؟»
نجلا یکی دیگر از شخصیتهایی است که مدام پایههای اخلاقی زندگی آیدین را زیر سؤال میبرد.
او درباره شر، مسئولیت، بخشش و نحوه زندگی دیگران بحث میکند.
اما جذابیت شخصیتش در این نیست که همیشه حقیقت را میگوید.
خود نجلا هم گرفتار همان مشکلی است که بقیه شخصیتها با آن دستوپنجه نرم میکنند:
نقد زندگی دیگران بسیار سادهتر از تغییر دادن زندگی خودمان است.
به همین دلیل بهتر است او را «صدای حقیقت فیلم» ندانیم. نجلا هم بخشی از همان شبکهای است که جیلان ساخته؛ شبکهای از آدمهای باهوش و پرحرف که نظریهپردازی درباره زندگی برایشان آسانتر از زیستن است.
رابطه Winter Sleep با چخوف کاملاً مستند است.
جیلان گفته فیلم از چند داستان کوتاه چخوف الهام گرفته و یکی از آن داستانها سالها در ذهنش مانده بود.
با این حال خودش توضیح میدهد که در فرایند نگارش، شخصیتها تغییر کردند، داستانهای تازه اضافه شدند و نتیجه نهایی دیگر اقتباس مستقیم از یک داستان واحد نبود.
دو داستانی که بهطور مشخص در منابع مرتبط با فیلم نام برده شدهاند عبارتاند از:
«همسر» — The Wife
و
«مردمان عالی» — Excellent People
اما جذابترین بخش رابطه جیلان و چخوف فقط پیدا کردن شباهت داستانها نیست.
یک خوانش قابلدفاع این است که جیلان علاوه بر عناصر روایی، از شیوه نگاه چخوف به آدمها هم تأثیر گرفته است.
در چنین جهانی، شخصیتها خیلی راحت در دسته «خوب» و «بد» جا نمیشوند.
آیدین فقط متکبر نیست.
نهال فقط قربانی نیست.
نجلا فقط حقیقتگو نیست.
و کسانی که از فقر و بیعدالتی رنج میبرند نیز به شخصیتهایی کاملاً بیخطا تبدیل نمیشوند.
این پیچیدگی شاید مهمترین دلیل باشد که Winter Sleep را میشود فیلمی «چخوفی» خواند؛ البته بهعنوان یک تفسیر منتقدانه، نه تعریف رسمی فیلم.
یکی از منابع الهام Winter Sleep داستان «همسر» چخوف است.
رابطه آیدین و نهال را میتوان در امتداد بخشی از همان دغدغه دید؛ زوجی که اختلافشان فقط درباره محبت یا سردی عاطفی نیست.
پول، استقلال، قدرت و حق قضاوت درباره دیگری وارد زندگی مشترکشان شده است.
در یکی از گفتوگوهای مهم فیلم، آیدین درباره جزئیات فعالیت خیریه نهال سؤال میکند، اسناد و حسابها را بررسی میکند و همین مسئله تنش میان آنها را تشدید میکند.
نهال نیز استقلال از دست رفتهاش را به رخ آیدین میکشد.
اینجاست که صمیمیت وجه تاریکتری پیدا میکند:
آدمی که سالها با تو زندگی کرده، دقیقاً میداند کدام نقطهات آسیبپذیرتر است.
و در لحظه دعوا، همین شناخت میتواند تبدیل به سلاح شود.
دومین داستانی که بهطور مشخص در ارتباط با فیلم نام برده شده Excellent People است.
اینجا یکی از مسائل اصلی Winter Sleep روشنتر میشود:
حرف زدن درباره اخلاق بسیار سادهتر از زندگی کردن بر اساس آن است.
میشود درباره بخشش حرف زد.
درباره فقر مقاله نوشت.
درباره مسئولیت اجتماعی نظریه داد.
اما وقتی انسانی واقعی مقابل ما میایستد که خشمگین است، احساس تحقیر میکند یا حاضر نیست نقش «دریافتکننده کمک» را بپذیرد، نظریهها دیگر آنقدر مرتب و تمیز نیستند.
جیلان بارها شخصیتهایش را از جهان حرف به جهان رابطه واقعی پرت میکند.
و آنجا است که بسیاری از یقینهایشان ترک میخورد.
اگر جهان چخوف در Winter Sleep شما را کنجکاو کرده…
در مجموعه صوتی «۱۰۰ داستان الهامبخش از نویسندگان بزرگ جهان» قضیه، چند داستان دیگر از آنتون چخوف را هم میتوانید بشنوید؛ از «دانشجو» و «شرطبندی» تا «بانو با سگ ملوس»، «مصیبت»، «رؤیاها» و «ویولن روتشیلد».
نه.
در منابع مربوط به فیلم از ارجاعات و پژواکهایی از شکسپیر، داستایفسکی و دیگر سنتهای ادبی و سینمایی هم صحبت شده است.
از طرف دیگر، فیلم کاملاً در دل ترکیه معاصر شکل گرفته؛ درگیر مسئله روشنفکری، اختلاف طبقاتی، دین، مالکیت و روابط اجتماعی خاص محیط خودش است.
بنابراین چخوف یکی از مهمترین کلیدهای فهم Winter Sleep است، اما تنها کلید آن نیست.
شاید دقیقتر باشد بگوییم:
جیلان با چخوف گفتوگو میکند، نه اینکه فقط او را اقتباس کند.
عنوان فیلم بهشدت تفسیرپذیر است.
خیلی راحت میشود برف را نشانه انجماد روحی شخصیتها دانست، اما چنین تعبیری را نباید بهعنوان «معنای رسمی» فیلم مطرح کرد.
آنچه میتوان با اطمینان بیشتری گفت این است که زمستان در ساختار روایی و بصری فیلم اهمیت دارد.
با بیشتر شدن برف، حرکت دشوارتر میشود و شخصیتها بیش از قبل در فضای بسته قرار میگیرند.
از همین نقطه میتوان یک خوانش پیشنهاد کرد:
آیدین، نهال و نجلا هرکدام به شکلی در وضعیت تعلیق گیر کردهاند.
همه درباره تغییر حرف میزنند، اما حرکت واقعی برایشان بسیار دشوارتر از توضیح دادن ضرورت تغییر است.
در این خوانش، «خواب زمستانی» وضعیتی است که زندگی متوقف نشده، اما حرکتش کند و نیمهخاموش شده است.
در پایان، آیدین به خانه برمیگردد.
فیلم صدای او را روی تصاویر پایانی قرار میدهد و آیدین از ناتوانیاش برای ترک نهال حرف میزند. در ادامه هم سراغ پروژهای میرود که مدتها دربارهاش صحبت کرده بود: نوشتن تاریخ تئاتر ترکیه.
اما آیا این بازگشت یعنی آیدین تغییر کرده است؟
فیلم پاسخ کاملاً روشنی نمیدهد.
میتوان این پایان را نشانه تلاش برای بازگشت و شروع دوباره دانست.
اما خوانش دیگری هم ممکن است:
آیدین چیزهایی درباره خودش دیده، بدون اینکه الزاماً بتوانیم مطمئن باشیم این شناخت به تغییر رفتارش منجر خواهد شد.
و شاید همین نکته یکی از عمیقترین پیوندهای فیلم با جهان چخوف باشد.
آدمها همیشه در پایان یک داستان تبدیل به نسخه بهتر خودشان نمیشوند.
گاهی فقط برای لحظهای خودشان را واضحتر میبینند.
و دیدن، همان تغییر کردن نیست.
قدرت Winter Sleep فقط در داستان یک مالک ثروتمند یا یک ازدواج سرد نیست.
فیلم سؤال ناخوشایندتری مطرح میکند:
ما واقعاً چقدر خودمان را میشناسیم؟
آدم میتواند خودش را منصف، خیرخواه، فرهنگی و اهل فکر بداند و همزمان متوجه نباشد که آدمهای دیگر رفتار او را کاملاً متفاوت تجربه میکنند.
فاصله میان این دو تصویر همان جایی است که جیلان مدام به آن برمیگردد.
نه برای اینکه یک شخصیت را محکوم کند و دیگری را نجات بدهد.
بلکه برای اینکه نشان دهد انسانها معمولاً بسیار پیچیدهتر از حکمهایی هستند که درباره خودشان و دیگران صادر میکنند.
و شاید مهمترین ویژگی چخوفی Winter Sleep همین باشد:
اینکه قبل از قضاوت، مجبورمان میکند کمی بیشتر به آدمها نگاه کنیم.
