بعضی از آثار، پیش از آنکه با کلمات و خطوط داستانی آغاز شوند، با یک اتمسفر خلق میشوند؛ فضایی سنگین، نمور و خفقانآور که مثل رطوبت یک شهر ساحلی، به تنِ روانِ مخاطب میچسبد و رهایش نمیکند. اقتباس جدید و سریالی از «تنگه وحشت» (Cape Fear)دقیقاً از همین جنس است. اثری که نام دو غول بیتکرار تاریخ سینما، مارتین اسکورسیزی و استیون اسپیلبرگ، به عنوان تهیهکنندگان اثر بر پیشانی آن میدرخشد و ولع تماشا را در دل هر خورهٔ فیلمی بیدار میکنند. این پروژه، اولین همکاری رسمی و مشترک این دو کارگردان بزرگ در قامت تهیهکننده به شمار میرود؛ مجاورتی بینظیر از نگاه خیابانی اسکورسیزی با درک عمیق اسپیلبرگ از تعلیق، وحشتِ رخنه کرده در بطن یک خانواده و فروپاشی طبقهٔ متوسط. آنها که در دهههای گذشته هرکدام مسیر متفاوتی را برای تعریف سینمای آمریکا طی کرده بودند، حالا در این سریال ده قسمتی دست در دست هم گذاشتهاند تا روایتی کهنه را به یک کابوس معاصر و به غایت مدرن تبدیل کنند.
اما آنچه در همان قسمتهای نخستین، چشمِ مخاطبِ جدیتر را میگیرد، تکنیک و فرم بصری کار است. کارگردان (نیک انتوسکا به عنوان خالق اثر و تیم کارگردانیاش) با هوشمندی تمام، از یک حرکت جدید و نوآورانه دوربین استفاده کرده که پیش از این جرقههایش را در ذهن مشترک اسکورسیزی و اسپیلبرگ دیده بودیم؛ حرکتی سیال، با ضربآهنگی تند و دَورانهای ناگهانی که گویی خودش یک شخصیت زنده و ناظر بر ماجراست. دوربین در این سریال، دیگر یک قابِ ایستای ملالآور برای تماشای درام یا ثبت دیالوگها نیست، بلکه ابزاری مهارناپذیر برای تزریق مستقیم پارانویا به رگهای بیننده است. حرکت دوربین به شکلی طراحی شده که گویی امنیتِ تماشاگر را هم مثل امنیتِ اعضای خانواده درون سریال، به مخاطره میاندازد؛ نوعی بیقراریِ بصری که اجازه نمیدهد حواستان را از پسزمینهٔ تاریک قابها پرت کنید.
جنت مِسلین منتقد برجسته نیویورک تایمز، در تحلیل این اتمسفر مینویسد:
«این اثر تنها یک تریلر روانشناختی ساده با تکیه بر فرمولهای همیشگی ژانر نیست؛ این یک کالبدشکافی بصری از ترسی ملموس و ارگانیک است که در آن فرم و محتوا چنان به هم گره خوردهاند که بیننده راهی برای فرار از سنگینی فضا پیدا نمیکند. دوربین در این نسخه، خودِ تهدید است.»
داستان سریال اینبار با تغییراتی اساسی نسبت به نسخهٔ کلاسیک جی. لی تامپسون (۱۹۶۲) و بازسازی سینماییِ خود اسکورسیزی (۱۹۹۱)، وارد جهان پیچیده و پر از دوز و کلکِ وکلا شده است. ما با زوجی روبهرو هستیم که هر دو در زمین بازپرسی و قضاوت فرسوده شدهاند. آنا باودن با بازی امی آدامز یک وکیل مدافع ارشد و سرسخت در یک پروژهٔ خصوصی دفاع از حقوق زندانیان بیگناه است؛ زنی که تمام عمرش را صرف بیرون کشیدن آدمها از پشت میلهها کرده است. در نقطهٔ مقابل، شوهرش تام باودن با بازی پاتریک ویلسون قرار دارد؛ یک دادستان سابق و وکیل گرانقیمتِ فعلی که جهان را از زاویهای کاملاً متفاوت و بر اساس متر و معیارهای کیفرخواست میبیند.
زندگی به ظاهر آرام، سرد و بورژوایی این زوج به همراه فرزندانشان، با آزادی ناگهانی مکس کِیدی با بازی هولناک و ویرانگر خاویر باردم پس از هفده سال زندان، به یک جهنم تمامعیار تبدیل میشود. مکس کیدی، یک جامعهستیزِ مخوف است که سالها پیش به جرم قتل وحشیانه همسر باردارش به زندان افتاده بود؛ پروندهای که آنا وکیلیاش را بر عهده داشت و تام دادستانش بود. کِیدی که حالا با تسلطی عجیب بر بندوبستهای قانونی و رخنههای حقوقی آزاد شده، نه با چاقو و تفنگ، بلکه با اسلحهٔ قانون و بازیهای روانی مکرر، شروع به ساییدن اعصاب و تاروپود این خانواده میکند. او معتقد است که وکیلش هفده سال پیش به او خیانت کرده و حالا وقت تسویهحساب است.
بزرگترین برگ برنده سریال این است که با هنرِ ساختاری خود، تمام محاسبات بیننده را به هم میزند. در روایتهای کلاسیک ملودرام یا تریلرهای انتقامجویانه، مرز میان شرور و قربانی روشن است؛ ما میدانیم باید از چه کسی متنفر باشیم و برای چه کسی دلسوزی کنیم. اما در این نسخهٔ سریالی، داستان در یک بستر خاکستریو شدیداً کدر پیش میرود. نویسندگان به عمد ذهن مخاطب را درگیر مظنونین متعددی میکنند؛ اما این مظنونین نه لزوماً در پی ارتکاب یک جرم فیزیکی، بلکه درگیر گناههای پنهان، خیانتهای خانوادگی، پنهانکاریهای شغلی و رازهای مگو هستند.
آیا مکس کیدی تنها مقصر این بازی است؟ یا تام باودن با آن گذشتهٔ تاریک حقوقیاش چیزی را پنهان میکند؟ آیا خودِ آنا باودن در رقم خوردن این سرنوشت شوم دست داشته است؟ حتی روابط بچههای خانواده (زک و ناتالی) و آدمهای حاشیهای جو حقوقیِ ساوانا، پتانسیل تبدیل شدن به یک تهدید یا یک خائن را دارند. همین مسئله، ذهن بیننده را به یک میدان مینِ تحلیلی تبدیل میکند. شما هیچوقت نمیتوانید روی صندلی خود لم بدهید و حدس بزنید ضربهٔ بعدی دقیقاً از کدام سمتِ این هرمِ فروپاشیده فرود میآید.
راجر ایبرت منتقد فقید و نامآشنای سینما، در یادداشتی قدیمی که انگار پیشبینی دقیقی از روح این اثر مدرن است، اشاره کرده بود:
«بزرگترین وحشت زمانی شکل میگیرد که متوجه میشویم خطر اصلی، آن نیروی بیرونیِ شرور و زخمخورده نیست؛ بلکه گسلهای ترکخورده و پنهانی است که از قبل در درون ساختار خانواده و جامعه وجود داشته و حالا یک محرک بیرونی، فقط و فقط آنها را فعال کرده است. شرِ بیرونی، آینهای است در برابر شرِ درونی.»
اما نگاهی بیندازیم به تحلیلها و واژهگزینیهای منتقدان بینالمللی دربارهٔ تیم بازیگری این درام روانشناختی سنگین. در این میان، یک نام وجود دارد که تقریباً تمام تحلیلهای خارجی روی آن قسم میخورند: خاویر باردم
باردم در نقش مکس کیدی، چیزی فراتر از یک ویلن (شرور) سنتی است. او یادآور نقشآفرینی ماندگارش در فیلم جایی برای پیرمردها نیست است، اما اینبار با لایههای ملموستر و کلامی پیچیدهتر. منتقد “ورایتی” در ستایش او مینویسد:
«باردم روی بند باریکی از جذابیتِ کاریزماتیک و مکرِ دلهرهآور راه میرود. او مکس کیدی را از یک هیولای تکبعدیِ هالیوودی به یک فیلسوفِ انتقامجو و حقوقدانِ خودخوانده تبدیل کرده است که حضورش در قاب، نفس تماشاگر را بند میآورد.»
منتقدان بر این باورند که باردم با آن فیزیک سنگین، نگاههای خیره و کنترل فوقالعاده روی لحن صدایش، به راحتی بار تعلیق سریال را به دوش میکشد و هر زمان که در صحنه حضور دارد، لرزه بر اندام درام میاندازد. او قطعاً نقطهٔ عطف و موتور محرک اصلی این اثر است.
در سمت دیگر، پاتریک ویلسون در نقش تام باودن قرار دارد؛ نقشی که تحسینهای غافلگیرکنندهای را از سوی رسانههایی چون رادیو تایمز دریافت کرده است. منتقدان خارجی اشاره کردهاند که ویلسون بهترین گزینه برای بازی در نقش یک وکیلِ سردرگم، عصبی و در عین حال مغرور است. او به خوبی توانسته مردی را به تصویر بکشد که در میان تارهای عنکبوتی که مکس کیدی دورش تنیده، دستوپا میزند، مدام کنترلش را از دست میدهد و سعی میکند پشت نقاب قانونمداری، ترس عمیق خود را پنهان کند. بازی او پُر از جزییات ریز در میمیک صورت و لرزشهای خفیف دست است که فروپاشی یک مردِ به ظاهر مقتدر را به زیبایی عریان میکند.
اما عجیبترین و شاید جنجالیترین نقطهٔ تحلیل منتقدان، متوجه امی آدامز است. آدامز که سابقهٔ درخشانی در ایفای نقشهای پیچیده و آسیبپذیر روانشناختی دارد (مثل سریال اشیاء تیز) در اینجا با بازخوردهای متناقضی روبهرو شده است. برخی از منتقدان و مخاطبان در فرومهای تحلیلی مانند ردیت و رسانههای تخصصی اشاره کردهاند که آدامز اگرچه در نمایش درونیاتِ آشفته و حس گناهِ آنا باودن امضای همیشگی خودش را دارد، اما در برخی سکانسها دچار نوعی «مبالغه در بازی» می شود.
به ویژه، اصرار او بر استفاده از یک لهجهٔ غلیظ و تصنعی جنوبی (متعلق به منطقه ساوانا) صدای خیلی از منتقدان آمریکایی را درآورده است. آنها معتقدند این لهجهٔ اگزجره نه تنها کمکی به شخصیتپردازی زنی باهوش و وکیل در ابعاد آنا نکرده، بلکه در لحظات احساسی و پر تنش، حواس بیننده را از عمقِ فاجعه پرت میکند و به یک عامل آزاردهنده تبدیل میشود. با این حال، نمیتوان کتمان کرد که تقابلهای کلامی او با باردم، جرقههای نابی از بازیگری استاندارد را خلق میکند، هرچند که زیر سایهٔ سنگین و بینقص باردم قرار میگیرد.
در نهایت، نسخهٔ سریالی تنگه وحشت اثری است که به ما یادآوری میکند تلویزیون در عصر حاضر چگونه میتواند از متون کلاسیک، بستری برای کالبدشکافی جامعهٔ مدرن بسازد. این سریال با تکیه بر فرم بصری پیشرو، هدایتِ دقیق دو استاد بزرگ سینما در پشت صحنه، و بازی ویرانکنندهٔ خاویر باردم، مخاطب را به ضیافتی از ترس و تردید میبرد. اثری که در آن هیچکس کاملاً بیگناه نیست، هیچ زاویهای از دوربین امن نیست و هیچ محاسبهای از ذهن شما، تا پایان قسمت دهم، درست از آب در نخواهد آمد. این یک سقوط آزادِ تماشایی به تاریکترین گوشههای روح انسان است؛ جایی که مرز میان قانون و انتقام، دراماتیکتر از همیشه محو میشود.
